Prof. Józef Kąś z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie został nagrodzony przez Komitet Językoznawstwa PAN za monografię Ilustrowany leksykon gwary i kultury podhalańskiej – poinformował Uniwersytet Jagielloński.

Ilustrowany leksykon gwary i kultury podhalańskiej składa się z 12 tomów. Zbiór liczy ponad 55 tys. haseł i ok. 6 tys. zdjęć. Są w nim nie tylko pojęcia gwarowe, ale też opisy podhalańskich zwyczajów, stare porzekadła, zagadki, a nawet sennik.

Ilustrowany leksykon gwary i kultury podhalańskiej to naukowo opracowany, zapisany w słowie, świat kultury duchowej i materialnej Podhala. Dzieło jest wypełnieniem postulatu Związku Podhalan sprzed ponad stu lat i jest wartością nie tylko dla społeczności Podhala, ale i dla wszystkich Polaków, dla nauki i dla kultury” – czytamy w opisie wydawcy.

Monografia prof. Józefa Kąsia, w ocenie wydawcy, powinna się znaleźć w bibliotece każdego miłośnika Podhala, każdego miłośnika gwary podhalańskiej i tradycyjnej kultury góralskiej.

Prof. Halina Karaś, językoznawca z Uniwersytetu Warszawskiego oceniła, że to wyjątkowe dzieło w polskiej leksykografii, łączące walory naukowe z popularyzatorskimi, dostosowane do potrzeb różnych odbiorców.

To prawdziwa encyklopedia regionu, klucz do zrozumienia jego gwary i kultury, dzieło fascynujące, urzekające bogactwem materiału językowo-kulturowego i ilustracyjnego, w którym każdy znajdzie dla siebie coś szczególnego – stwierdziła prof. Halina Karaś.

Józef Kąś pracuje w Katedrze Historii Języka i Dialektologii Wydziału Polonistyki UJ. Jego badania koncentrują się na dialektologii, socjolingwistyce i etnolingwistyce, leksykologii i leksykografii, kulturze i historii języka. Angażuje się też w przedsięwzięcia popularyzujące wiedzę i kulturę. Jest autorem publikacji poświęconych językowi, został odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi, brązowym medalem Zasłużony Kulturze Gloria Artis, medalem Polonia Minor i Medalem Komisji Edukacji Narodowej.

Mowa górali zajmuje szczególne miejsce w kulturze narodowej. Jej wersja pisana ma ponad sto lat.

W II poł. XIX w., kiedy Tytus Chałubiński odkrył Zakopane, pod Tatry zaczęli przyjeżdżać artyści i intelektualiści, którzy nie tylko spędzali tu wolny czas, ale i tworzyli i na stałe się osiedlali. W czasach zaborów miasto stało się ostoją polskości i symbolem patriotyzmu. Zaczęto pisać gwarą. Na przełomie XIX i XX w. mowę górali rozsławił Kazimierz Przerwa-Tetmajer, który wydał cykl opowiadań pisany gwarą Na Skalnym Podhalu.

Gwara podhalańska należy do dialektu małopolskiego. Wśród niektórych cech mowy podhalańskiej są m.in.: mazurzenie (wymowa spółgłosek dziąsłowych, np.: sz, cz jak zębowych – s, c, np. szedł – sed), akcent padający na pierwszą sylabę wyrazu (w języku polskim akcent zwykle pada na przedostatnią sylabę słowa), końcówka -ek zamiast -em w czasownikach liczby pojedynczej, czasu przeszłego (np. miołek, zamiast miałem). Główną cechą tej gwary jest tzw. archaizm podhalański, tj. wymowa i po zmazurzonych: c, dz, s, z, np.: c-isty (zamiast czysty).

Mowa górali obfituje także w regionalizmy charakterystyczne tylko dla Podhala, np.: ciupaga, pyrć (górska ścieżka), siklawa (wodospad górski), dudki (pieniądze), dziedzina (wieś), serdok (kożuch barani bez rękawów).

Druga nagroda Komitetu Językoznawstwa PAN przypadła Słownikowi stereotypów i symboli ludowych pod red. Jerzego Bartmińskiego. (PAP)

Autorka: Beata Kołodziej

bko/ aszw/

Źródło:

Serwis Nauka w Polsce – www.naukawpolsce.pap.pl

Autor fot.: J.K., oprac. graf.: Redakcja Gazety Autorskiej IMPRESJee.pl