Walenty Wańkowicz. Portret Adama Mickiewicza na Judahu skale, 1827–1828, Wikimedia. Domena publiczna
W kontekstach pobytu Adama Mickiewicza w Wielkim Księstwie Poznańskim od sierpnia 1931 roku do marca 1832 roku tkwiły motywy związane z jego zamiarem dołączenia do Polaków walczących w Królestwie Polskim. Próbę przebicia się do oddziałów powstańczych podjął w momencie, w którym insurekcja, również obejmująca Litwę, upadała pod naporem wojsk rosyjskich. Wieść o wybuchu powstania w Warszawie dotarła do niego, gdy stacjonował w Rzymie, bowiem przed przybyciem do Wielkiego Księstwa Poznańskiego już podróżował po Europie − mając za sobą los skazańca na zsyłkę w głąb Rosji i intensywne starania podczas ostatniego nakazowego zamieszkiwania w Moskwie o zezwolenie na opuszczenie terytorium władzy carskiej, uzyskane z pomocą przyjaciół w 1829 roku. Długa, zawiła droga Mickiewicza do Wielkiego Księstwa Poznańskiego kontrastowała z wnoszącym świeży powiew jego pobytem pośród tutejszej wielkopolskiej szlachty ziemiańskiej.
Młody poeta, autor zdobywającej coraz większy rozgłos wśród młodzieży akademickiej „Ody do młodości”, poetycko wzrósł w 1822 r. wielkim debiutem − tomem „Ballad i romansów”, uznawanym za inicjację epoki romantyzmu. Pod koniec lat 20. przeżywał swoją młodzieńczą miłość do Maryli Wereszczakówny z Tuchanowicz w powiecie nowogródzkim. Mimo wzajemności młodzi się rozstali. Adam pochodził ze szlachty zaściankowej, a jego wybranka serca − z mającej wpływy i zamożnej szlachty litewskiej. Maryla, wcześniej zaręczona z hr. Puttkamerem, pod presją swej rodziny dotrzymała zaręczynowej obietnicy. Zawiedziony poeta pozostawił swoją odpowiedź:
Precz z moich oczu!… posłucham od razu,
Precz z mego serca! — i serce posłucha;
Precz z mej pamięci!… Nie — tego rozkazu
Moja i twoja pamięć nie posłucha!Jak cień tem dłuższy, gdy padnie z daleka,
Tem szerzej koło żałobne roztoczy:
Tak moja postać, im dalej ucieka,
Tem grubszem kirem twą pamięć pomroczy.Na każdem miejscu i o każdej dobie
Gdziem z tobą płakał, gdziem się z tobą bawił,
Wszędzie i zawsze będę ja przy tobie:
Bom wszędzie cząstkę mej duszy zostawił.Adam Mickiewicz, „Do M***” (fragment wiersza).
Pierwszy etap swojej edukacji w latach 1807 – 1815 Mickiewicz związał z powiatową dominikańską szkołą w Nowogródku, a kolejny (1815 – 1819) ze studiami humanistycznymi na Cesarskim Uniwersytecie Wileńskim i dopełniającym naukę kwalifikacjami edukatora − Seminarium Nauczycielskim. Rozpoczął studia na Wydziale Nauk Fizycznych i Matematycznych i jednocześnie uczestniczył w wykładach Wydziału Nauk Moralnych i Politycznych oraz Literatury i Sztuk Wyzwolonych. Podczas studiów w 1817 roku założył z Tomaszem Zanem i grupą przyjaciół Towarzystwo Filomatów, które wkrótce nabrało cech spiskowej organizacji narodowo-patriotycznej. Ówczesna patriotyczna młodzież wileńska skupiała się również w „Promienistych” oraz Zgromadzeniu Filaretów, założonym w 1822 r. Te trzy organizacje w Wilnie przyciągały coraz silniej uwagę carskiej służby policyjnej. Mickiewicz wkrótce doświadczył za działalność w Towarzystwie Filomatów najpierw losu więźnia w Wilnie (w latach 1823 – 1824), później po wyroku − zesłańca w głąb Rosji. Trafił z pozostałymi filomatami do Petersburga. Tęskniąc za zmarłymi rodzicami i utraconym w Nowogródku domem rodzinnym, miejscem swych narodzin 24 grudnia 1798 r., malowniczymi krainami swego dzieciństwa, nie wytrącał jednak pióra z ręki i przemierzał Rosję z jej przestrzeniami według decyzji władz. Był bacznie obserwowany. Poszukiwał pracy, aby się utrzymać.
W 1825 r. został skierowany nakazem do Odessy, na Krym. Po wyprawie krymskiej, pełnej barw pejzaży i kolejnych romantycznych wątków, trafił do Moskwy, znalazłszy tam, jak zazwyczaj, ze wsparciem przyjaznych osób posadę nauczyciela języka polskiego w kilku rodzinach. Pełen patriotycznych emocji i nie ustając w twórczości, bywając w salonach, zdobywał nowe znajomości i zyskiwał popularność wystąpieniami i czytaniami swoich utworów w środowiskach znających język polski. Zmagając się z rosyjską cenzurą o wydanie swoich dzieł (w Moskwie czynił starania o „Konrada Wallenroda”), tkwił w sytuacji uporczywej opresji. Coraz silniej upatrywał szans ziszczenia swoich idei niepodległościowych i rozkwitu drogi poetyckiej li tylko w nawiązaniu kontaktów z aktywnymi przedstawicielami europejskich elit. W 1929 r. zdecydował się na los emigranta, wspomagany przez przyjaciół w uzyskaniu zezwolenia na opuszczenie Rosji.
Pierwszy po opuszczeniu Rosji szlak wędrówek emigracyjnych Mickiewicza po Europie wiódł do Berlina, Weimaru, Czech, Lozanny w Szwajcarii, Rzymu i Neapolu. Wieść o wybuchu w Warszawie powstania listopadowego zastała go w 1830 r. w Rzymie, Wiecznym Mieście, które go zachwycało. Niepodległościowy zryw walczących powstańców w Warszawie wymagał dostaw broni. Nie od razu podjął się misji, a gdy wyruszył z Lozanny do Paryża, plan akcji zawiódł. Wówczas, zmotywowany dodatkową informacją, że insurekcja objęła również Litwę, wyruszył sam przez Drezno do Wielkopolski, która miała status autonomicznej wschodniej prowincji pruskiej, ustanowionej przez Prusy i Rosję na Kongresie wiedeńskim w 1825 r. jako Wielkie Księstwo Poznańskie.
Na ziemi wielkopolskiej. Do Wielkiego Księstwa Poznańskiego A. Mickiewicz dotarł pod przybranym nazwiskiem Adam Mühl w fikcyjnej roli wędrownego nauczyciela. Poetę, goszczonego w majątku Gorzeńskich w Śmiełowie (kilka kilometrów od granicy między zaborem pruskim a zaborem rosyjskim) próbującego ze wsi Chwałów przedrzeć się z pomocą wielkopolskiego chłopa-przewoźnika przez Prosnę do powstańców do Królestwa Polskiego, odwiodły od kontynuowania dalszej wędrówki jednoznacznie zatrważające wieści − powstanie upadało. (Ten nieudany zryw do powstania przez lata go trapił. Jak zauważa niejeden z badaczy jego biografii, właśnie późniejsza wyprawa do Turcji w 1855 r. i idea stworzenia tam Legionów miała uleczyć tę zadrę).
Przyjmowany w Wielkim Księstwie Poznańskim ze staropolską gościnnością w dworach i dworkach jako już znany, zwłaszcza elitom, wybitny poeta, romantyk i patriota, poznawał plejadę barwnych postaci wielkopolskiej szlachty ziemiańskiej, z niwy artystycznej i osoby z najbliższego otoczenia gospodarzy. Peregrynował po Wielkopolsce, biesiadował i odkrywał w chętnie mu przekazywanych historiach tradycję, dzieje rodów i obyczaje. Wielkopolskie pejzaże przypominały mu swym kolorytem te, w które był wpatrzony w dzieciństwie na Litwie. Wsłuchując się w opowieści, poznając zwyczaje, chłonąc klimaty i barwy urządzanych polowań (warto zerknąć do „Pana Tadeusza”, by znaleźć fenomenalne lustro obserwacji poety i zasłyszanych historii), ulegając też czarowi białogłów − doznawał ożywienia weny. Tutaj nowe karty swojej twórczości inicjował szkicami „poemów szlacheckich”, jak określał napisaną później w Dreźnie epopeję narodową „Pan Tadeusz”. Tutaj też rodził się jego zamysł III części „Dziadów”. Stworzył tu niosącą świeże echo patriotycznego zrywu listopadowego „Redutę Ordona”.
Z ziemi wielkopolskiej do Drezna wyjeżdżał w marcu 1832 r. z jasnymi planami poetyckich realizacji, zdążywszy wcześniej, w porę, uwolnić z internowania w Prusach i sprowadzić do Wielkiego Księstwa Poznańskiego swego brata Franciszka Mickiewicza, powstańca listopadowego. Było im jeszcze dane przeżyć wspaniałą Wigilię w 1831 r., wspominaną piórami jej uczestników przez lata. Dalsze europejskie wątki jego biografii, to kolejne obfite w treści i wydarzenia księgi.
Dramatyczny kres ziemskich misji. Po 20 latach od gościny Mickiewicza w Wielkim Księstwie Poznańskim nastąpił niespodziewany tragiczny koniec jego ziemskiej podróży − zmarł 26 listopada 1855 r. w Konstantynopolu (współcześnie Stambuł), stolicy Turcji. Nieznane dokładne przyczyny jego śmierci w okolicznościach trwającej tam epidemii cholery obrosły spekulacjami, z których jedne tropy wskazują na zakażenie cholerą, a inne opierają się na pogłoskach o zatruciu arszenikiem czy udarze mózgu. Wiadomo, że do wyjazdu na Wschód popchnęły go zarówno dramatyczne okoliczności osobiste − śmierć żony Marii Szymanowskiej, jak i wola kontynuacji patriotycznych inicjatyw. Głównym celem jego podróży do Turcji było stworzenie Legionu Polskiego i Legionu Żydowskiego. Miał już za sobą doświadczenie z 1848 r., gdy podczas Wiosny Ludów założył we Włoszech pierwszy Legion Polski.
Doniesienia o śmierci A. Mickiewicza rezonowały w Poznaniu już w styczniu 1856 roku. Poetę żegnano tu tłumnie w aurze smutku patriotyczną demonstracją ze mszą św. żałobną w kościele św. Marcina. W tych okolicznościach zainicjowano zbiórkę datków na pomnik poety. Monument odsłonięto przy kościele w 1959 r. Był pierwszym pomnikiem Adama Mickiewicza na polskiej ziemi.
Polak, chociaż stąd między narodami słynny,
Że bardziej niźli życie kocha kraj rodzinny,
Gotów zawżdy rzucić go, puścić się w kraj świata,
W nędzy i poniewierce przeżyć długie lata,
Walcząc z ludźmi i z losem, póki mu śród burzy
Przyświeca ta nadzieja, że Ojczyźnie służy.A. Mickiewicz, „Pan Tadeusz”, Księga X
Idee wystawy. Bieżący 2025 rok sięga już 170 kalendarzy od zakończenia ziemskiej pielgrzymki Mickiewicza daleko od Ojczyzny, w Turcji. Ta rocznica zaangażowała Małgorzatę Jagielską, Krystynę Liminowicz, Barbarę Napieralską i Annę Niedzielę z Oddziału Poznańskiego Towarzystwa Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej w ideę odsłony wystawą świadectw jego obecności, twórczości literackiej i patriotycznej działalności.
Nie mniej istotny motyw organizacji ekspozycji wypływał z woli przypomnienia o tym, że Wielkopolska, stanowiąca ówczesne terytorium Wielkiego Księstwa Poznańskiego, była jedynym regionem w obecnych granicach Rzeczypospolitej, w którym przebywał Adam Mickiewicz. W tym czasie znajdywał także drogi do Poznania, w którym zamieszkiwał przez 3 tygodnie w Hotelu Berlińskim, usytuowanym na zbiegu ulic Wilhelmowskiej (obecnie Aleje Marcinkowskiego) i ul. Fryderykowskiej (obecnie 23 Lutego).
Tegoroczna inicjatywa jest kontynuacją cyklu wystaw „Kresy w fotografii Wielkopolan”, skupiającym się na postaciach świata literatury. Aranżerem tych wydarzeń jest Oddział Poznański Towarzystwa Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej, który ma w swojej metryce już 36. rok trwania na mapie kultury. Najwcześniejszymi wystawami, sięgającymi do biografii Mickiewicza i odwołującymi się do jego rodzinnych krain, były prezentowane w „Zamku”: „Ktokolwiek będziesz w nowogródzkiej stronie” (1998 r.) i późniejsza „Kraj lat dziecinnych” (2005 r.).
Tym razem prezentacji z silnie zaakcentowanym wielkopolskim wątkiem wędrówek Mickiewicza sprzyjała współpraca z Pracownią – Muzeum z siedzibą przy ul. Wronieckiej 14 w Poznaniu. O 14 lat młodszy od polskiego wieszcza z Litwy, urodzony w 1812 r. w Warszawie − Józef Ignacy Kraszewski, pisarz, publicysta, malarz, wydawca, historyk, encyklopedysta, działacz społeczny i polityczny, współzałożyciel Macierzy Polskiej, autor mający w historii literatury polskiej rekordowy dorobek wydanych książek i wierszy, stał się najwyraźniej patronem i zwolennikiem wspólnoty duchowej z urodzonym w 1798 roku w Nowogródku Adamem Mickiewiczem − poetą, tłumaczem, filozofem, nauczycielem akademickim, mistykiem, działaczem religijnym i politycznym.
Wspólna misja duchowa dwóch wybitnych Polaków: Kraszewskiego i Mickiewicza stała się faktem, gdy kierujący Pracownią – Muzeum Krzysztof Klupp, kustosz tej znanej i cenionej w Poznaniu placówki, filii Biblioteki Raczyńskich, przyjął obowiązki kuratora wystawy „Z Adamem Mickiewiczem w Wielkopolsce i na Kresach”.
Wystawa „Z Adamem Mickiewiczem w Wielkopolsce i na Kresach”. Zorganizowana przez Poznański Oddział Towarzystwa Miłośników Wilna i Ziemi Wieleńskiej w Pracowni – Muzeum im. J.I. Kraszewskiego, nawiązuje fotografiami i treściami do nawiedzanych wcześniej na Kresach − krain dzieciństwa, młodości poety, jego twórczości i aktywności konspiratorskiej w Towarzystwie Filaretów i Filomatów z czasów studiów w Wilnie i zesłania carskiego w głąb Rosji. Polskie akcenty biografii Mickiewicza, już poety pielgrzyma goszczonego przez szlachtę wielkopolską w Wielkim Księstwie Poznańskim, wiążą wątki poetyckie poematu „Pan Tadeusz” sięgające do tradycji, patriotyzmu, obyczajów i stylu życia Wielkopolan.
Organizatorzy wystawy „Z Adamem Mickiewiczem w Wielkopolsce i na Kresach” na wernisażu 22.10.2025: Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej oraz Krzysztof Klupp, kurator wystawy, kustosz Muzeum-Pracowni im. J.I. Kraszewskiego, filii Biblioteki Raczyńskich.
Wernisaż. Przygotowany 22 października br. w Pracowni – Muzeum im. J.I. Kraszewskiego, przyciągnął liczne grono zainteresowanych. Dla części przybyłych zabrakło nawet miejsca. Nie zrażając się takim obrotem spraw, stali oni jednak uparcie nie tylko w drzwiach i korytarzu tego przybytku, lecz wręcz na ulicy. Najwyraźniej wieczór zapowiadający snop światła na wątki poznańskie i wielkopolskie Wieszcza obudził Poznańczyków (jak niegdyś ładnie w dawnej prasie nazywano mieszkańców centralnego miasta Wielkiego Księstwa Poznańskiego).
W sali wystawowej na ścianach wyeksponowano plansze wystawowe z kolorowymi zdjęciami i informacjami, a z boku ustawiono cierpliwy w czekaniu na artystyczny moment wieczoru starannie dostrojony fortepian.
Wieczór otwierały powitania i prelekcje kustosza placówki − Krzysztofa Kluppa i przedstawicielek Towarzystwa Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej − Krystyny Liminowicz i Anny Niedzieli. Wystąpienia dopełniły treściami liczne konteksty zaistnienia ekspozycji i nawiązujące wzmiankami do twórczości głównego bohatera − Wieszcza Adama.
Na wernisażu wystawy prof. Laura Kluwak-Sobolewska zagrała na fortepianie, a prof. Joanna Kozłowska zaśpiewała pieśni na kanwie utworów Adama Mickiewicza „Precz z moich oczu” oraz „Moja pieszczotka” z muzyką Fryderyka Chopina. Fot.: TMWiZW
Artystycznego poloru przydała wieczorowi nieśmiertelna muzyka Fryderyka Chopina do słów Mickiewicza. Wystąpiły znane poznańskiej publiczności i społeczności akademickiej z Alma Mater − Akademii Muzycznej im. I.J. Paderewskiego w Poznaniu: na fortepianie − prof. Laura Kluwak-Sobolewska akompaniowała prof. Joannie Kozłowskiej (mezzosopran), śpiewającej utwory Mickiewicza „Precz z moich oczu” oraz „Moja pieszczotka”.
Utworów Mickiewicza, znanych również jako inspiracja wielu kompozycji muzycznych, będzie można posłuchać 19 listopada w Auli Nova Akademii Muzycznej w Poznaniu na „XXVIII Koncercie dla Wilnian w 170. rocznicę śmierci Wieszcza Narodowego Adama Mickiewicza”. W programie koncertu są: pieśni, arie, duety oraz utwory chóralne z muzyką polskich kompozytorów: Fryderyka Chopina, Stanisława Moniuszki, Stanisława Niewiadomskiego, Ignacego Jana Paderewskiego, Tadeusza Szeligowskiego i Władysława Żeleńskiego.
Pamięć. Wielkopolanie z obecności Mickiewicza w Wielkopolsce są dumni, a Wieszcz wybrany na patrona wielu instytucji, począwszy od uniwersytetu w Poznaniu, cieszy rzeźbami swej sylwetki na pomnikach. Najbardziej z nich znany stoi na placu jego imienia, znajdującego się nieopodal Collegium Minus UAM i Zamku Cesarskiego (Centrum Kultury ZAMEK). Drugi poznański pomnik A. Mickiewicza zdobi ogród przed Biblioteką Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk przy ul. Mielżyńskiego.
Pomnik A. Mickiewicza na placu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Fot. Stefania Pruszyńska
Pielęgnują pamiątki po poecie w miejscowych środowiskach i szkołach. A olśniewający urodą i wielkością pałac w Śmiełowie szczyci się od 50 lat otwartym w jego wnętrzach Muzeum Adama Mickiewicza. W Izbie Pamięci Szkoły Podstawowej im. Adama Mickiewicza w Budziszewku znalazły się przysparzające chluby tej placówce − rzadkie egzemplarze dawno wydanej twórczości patrona. Nie zapomniano też o bracie poety Franciszku Mickiewiczu, którego Adam sprowadził do Wielkopolski. Na swojego patrona wybrała go Szkoła Podstawowa w Rożnowie. Młodzież sprawuje pieczę nad jego grobem przy tamtejszym kościele i kolekcjonuje pamiątki po nim.
Stefania Pruszyńska
Ilustracja 1: Adam Mickiewicz Na Judahu skale. Portret autorstwa Walentego Wańkowicza. Źródło: Wikimedia, domena publiczna. Na fotografiach 2 – 6: goście, publiczność i TMWiZW − organizatorzy wystawy „Z Adamem Mickiewiczem w Wielkopolsce i na Kresach” (fot. 3) na wernisażu 22 października 2025 r. w Muzeum- Pracowni im. J.I. Kraszewskiego w Poznaniu
Fot. 1-3 i 5-6: Stefania Pruszyńska; Fot. 4 i 7: TMWiZW.
Inf. biograficzne o Adamie Mickiewiczu przedstawiłam w krótkim omówieniu, skupiając się na wybranych wątkach i opierając się na różnych źródłach, w tym: Encyklopedii, Wikipedii i publikacjach J. Maciejewskiego, A. Kuźmińskiego, B. Zakrzewskiego, A. Leszkowskiej, Towarzystwa Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej (TMWiZW) i in.
Postscriptum
Zachęcam do wejścia w progi w Pracowni – Muzeum im. J.I. Kraszewskiego w Poznaniu. Treści i obrazy wyeksponowane na planszach stanowią plon wielu wyjazdów Towarzystwa Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej w miejsca upamiętnionej obecności A. Mickiewicza zarówno na Litwie i Białorusi, jak i w Wielkopolsce. Niezaprzeczalnie są kolejnym źródłem poznawczym niosącym cenną inspirację do wędrówek czy wyjazdów po tropach Mickiewicza, lektury jego dzieł i zgłębiania w różnych źródłach szczegółów jego biografii. Można także umówić się z Kustoszem Krzysztofem Kluppem na oprowadzanie po wystawie.
Wystawa „Z Adamem Mickiewiczem w Wielkopolsce i na Kresach”, otwarta 22 października 2025, będzie czynna do 5 grudnia. Wstęp wolny.
S.P.
(Publikacja zaktualizowana).
