Czy mówiąc o roślinach, powinniśmy używać słów: inteligencja, komunikacja, zachowania, świadomość czy czucie? Zdaniem Zoë Schlanger – jak najbardziej. Amerykańska dziennikarka naukowa w książce „Światłożercy” podaje setki przykładów pokazujących, jak skomplikowane operacje przetwarzania informacji wykonują rośliny. Przekonuje przy tym, że trwanie w przekonaniu o ich bezwolności i braku intencji jest w świetle współczesnej nauki bezpodstawne.
Tytoń, zaatakowany przez insekty, potrafi wydzielać związki chemiczne przywołujące drapieżnika, który pomaga pokonać inwazję. Pomidor uwalnia w liściach substancje sprawiające, że gąsienice zaczynają pożerać siebie nawzajem. Ślaz „próbuje prognozować”, kiedy i gdzie pojawi się światło, nawet jeśli badacze manipulują jego źródłem. Plemniki paproci uwalniają hormon spowalniający konkurencję innych gatunków, a rzodkiewnik reaguje na dźwięk żujących gąsienic, przygotowując swój system obronny. Nawet liść kapusty wrzucony do wrzątku emituje sygnał elektryczny, niczym „przedśmiertny skurcz”.
To tylko niektóre z przykładów, którymi popularyzatorka nauki zwraca uwagę na niedoceniane możliwości flory w zakresie odbierania i przekazywania sygnałów. Choć rośliny nie posiadają mózgu ani neuronów, Schlanger stawia pytanie, czy to wystarczający powód, by zakazywać używania w ich kontekście terminu „inteligencja”. Autorka zachowuje tu badawczą ostrożność, ale podkreśla, że nadszedł czas na zmianę paradygmatu.
Zwraca jednocześnie uwagę, że w dyskusji o roślinach ogromne szkody poczyniła wydana w latach 70. XX wieku książka „Secret Life of Plants”. Przedstawiano w niej badania o roślinach czytających w ludzkich myślach czy preferujących konkretne gatunki muzyki. „Był to tylko piękny zbiór mitów” – pisze Schlanger, wskazując, że wielu opisanych tam eksperymentów nigdy nie udało się powtórzyć. Idee z tamtej książki zakorzeniły się na dobre w filozofii New Age. Uproszczenia i nieścisłości zawarte w tamtej książce sprawiły, że botanicy przez dekady bali się narazić na śmieszność, unikając tematów związanych ze sprawczością roślin.
Schlanger, świadoma, że źle napisana literatura popularnonaukowa może przynieść więcej szkód niż korzyści, z dużą precyzją przedstawia debaty botaników i filozofów.
Przywołuje m.in. spostrzeżenia antropolożki Natashy Myers, która w 2015 roku zwracała uwagę, jak bardzo naukowcy unikają antropomorfizacji w opisach flory. I tak np, nagmine było w dyskusjach nadużywanie strony biernej – naukowcy nie pisali więc, że roślina „reaguje”, lecz że „coś na nią wpływa”.
„Opisywanie i nazywanie tych procesów bez przypisywania sprawczości roślinie jest trudne, niezgrabne i niedokładne” – komentuje autorka.
W ostatnich latach w debacie naukowej zauważalna staje się jednak zmiana narracji w tym zakresie. Dlatego Schlanger zrezygnowała z pracy etatowej w redakcji, by udokumentować ten moment w historii nauki. I ruszyła w podróż po laboratoriach (głównie amerykańskich).
„Nauka zbliżała się do przepaści, znad której nie mogła już zawrócić: nasze przekonanie, że rośliny są niemymi, nieczującymi istotami, wydawało się całkowicie błędne. Ten moment wydawał się doniosły” – czytamy w książce.
Warto dodać, że polska nauka również ma w omawianej w książce dziedzinie istotne osiągnięcia. Szkoda, że autorka w swoich podróżach nie dotarła do SGGW, gdzie prof. Stanisław Karpiński prowadzi pionierskie badania nad systemami komunikacji i przetwarzania bodźców świetlnych przez rośliny.
Książka „Światłożercy” Zoë Schlanger ukazała się nakładem Wydawnictwa Helion.
Ludwika Tomala
Źródło: Serwis Nauka w Polsce – naukawpolsce.pl
— Stefania Pruszyńska
(Stefania Pruszyńska, oficjalnie: Stefania Golenia) – eseistka, poetka, redaktor-dziennikarka. Redaktor naczelna, wydawca, autorka i wszechstronna realizatorka Gazety Autorskiej IMPRESJee.pl (od 2006 r.), redaktorka-korektorka książek literackich, animatorka kulturalna.
Autorka publikacji różnych gatunków (eseje, recenzje, felietony, reportaże, wywiady, fotoreportaże), utworów literackich poetyckich i prozy poetyckiej, opowiadań, satyry, grotesek, aforyzmów oraz artystycznych sztuki plastycznej, w tym książek: zbioru poezji „Szepty dalekobieżne” (San Francisco 2009), „Peregrynacje kulturalne” - eseje, recenzje, tom 1 (Poznań 2024), „Z ziaren światła” - eseje, recenzje, tom 2, z cyklu: Peregrynacje kulturalne (Poznań 2025)...
Zazwyczaj wykracza poza gatunkowe schematy. Krytycznoliterackie żywioły z upodobaniem uprawia w eseistycznej narracji. Wypowiada się hojnie w swojej twórczości artystycznej literackiej, a w plastycznej mowę swojej wyobraźni, intuicji, myśli i emocji uwalnia w obrazach o indywidualnym, rozpoznawalnym stylu, z autonomiczną, lecz zarazem wieloznaczną symboliką i metaforą (m.in. w stylu bliskim realizmowi magicznemu).
⇒⇒⇒⇒⇒⇒⇒⇒⇒⇒ Z 36-letnim doświadczeniem zawodowym w pracy dziennikarskiej i redaktorskiej, a także artystycznej w redakcjach i wydawnictwach (od 1989). Etatowo: w niezależnym Dzienniku Wielkopolan „Dzisiaj” (1989 – 1991), własnej Agencji „Promotion” (1993), amerykańsko-polskim wydawnictwie US West Polska (1993 – 1996), „Gazecie Targowej”, tygodniku „Wprost” (1996 – 2000).
⇒⇒⇒⇒⇒ Od 2006 r. redaktor naczelna, niezależna wydawczyni, redaktor-autorka i wszechstronna realizatorka Gazety Autorskiej IMPRESJee, obecnie pod nazwą IMPRESJee.pl, o profilu kulturalnym.
⇒⇒⇒⇒⇒⇒⇒⇒⇒⇒ Z DOŚWIADCZENIEM WIELOASPEKTOWEJ WSPÓŁPRACY (dziennikarskiej, autorskiej artystycznej, redaktorskiej) z wieloma czasopismami, w tym polonijnymi (w latach 1992-2010: dwutygodnik – „Kurier” Hamburg, „Dziennik Polski”, „Tydzień Polski” – Londyn) oraz licznymi ogólnopolskimi i regionalnymi czasopismami kulturalnymi, literackimi (od wielu lat z „Protokołem Kulturalnym”) oraz wydawnictwami-wydawcami książek literackich i antologii poezji.⇒⇒⇒⇒⇒⇒⇒⇒⇒⇒PUBLIKACJE RÓŻNOGATUNKOWE (co najmniej 2 tys.): publicystyka, eseje, felietony, wywiady, recenzje, reportaże, fotoreportaże, utwory artystyczne: literackie i sztuki plastycznej. PUBLIKACJE KSIĄŻKOWE ⇒ ⇒ książka poetycka „Szepty dalekobieżne” (San Francisco 2009), „Peregrynacje kulturalne. Eseje * Krytyka - recenzje wywiady”, 1. tom (WO ZLP, Fundacja Literacka „Jak podanie ręki”, Poznań 2024) ⇒⇒ ⇒ W książkach innych autorów ⇒⇒ ⇒ 20 ANTOLOGIACH poetyckich i tematycznych - antologiach poezji współczesnej oraz antologiach poetyckich dwujęzycznych (2018-2025) Międzynarodowej Konferencji Poetyckiej, wyd. WO ZLP i Fundacja Literacka „Jak podanie ręki” (2018 -2025), antologii poświęconej pamięci Poznańskiego Czerwca 1956 „Którzy pogardy nie mogli znieść” (wyd. Posnania, Poznań, czerwiec 2023) i charytatywnych (m.in. wyd. Krywaj) ⇒⇒ ⇒ CZASOPISMACH: we własnej w Gazecie IMPRESJee.pl (od 2006 r.), polonijnych i polskich -ogólnopolskich i regionalnych, cyklicznych wydawnictwach (miesięcznikach, kwartalnikach, rocznikach) – kulturalnych, literackich, muzycznych (np.: Mies. Kulturalny „Arkusz”, „Welcome to Poznań”, Magazyn Muzyczny BRZMIENIA, „Merkuriusz Polska” „Wielkopolski Widnokrąg”, „Protokół Kulturalny”). Także publikowała i publikuje w witrynach macierzystych środowisk dziennikarskich i literackich.
⇒⇒⇒⇒⇒⇒⇒⇒⇒⇒PREZENTACJE UTWORÓW ARTYSTYCZNYCH. ⇒⇒⇒⇒Poetyckie na: spotkaniach autorskich, festiwalach kulturalnych, jako gość poetycki koncertów, specjalnych spotkań okolicznościowych i różnych społeczności, zaprzyjaźnionych twórców, wieczorach autorskich w Klubie Literackim DĄBRÓWKA (2013, 2017, 2025), w 8 edycjach Międzynarodowej Konferencji Poetyckiej WO ZLP (2018-2025) oraz kaliskich „Aforystykonów” WO ZLP, w Poznaniu - m.in.: w klubie ZAK (2006), PoemaCafe, Pałacu Działyńskich (2008), Domu Romskim, Domu Bretanii, siedzibie PO ZLP na os. Powstańców Warszawy (2015), na Wydziale Dziennikarstwa UAM w kampusie na Morasku, Auli UAM (2017), Collegium Minus UAM, siedzibie KL „Dabrówka” na Piątkowie, Dwujęzycznym Liceum im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego (2019 i 2022), Jeżyckim Centrum Kultury w Starej Prochowni (poezja i wystawa prac graficznych - 2024), UMP, sala Biała (2023-2025); poza Poznaniem – w: Kaliszu, Nieszawie, Ludwikowie, Międzyzdrojach, a poza Polską – na greckiej Krecie w Rethymno i Adelianos Kampos (2010).
⇒⇒⇒⇒⇒⇒⇒⇒⇒⇒ TAKŻE REDAKTOR PROWADZĄCA I REDAKTOR-KOREKTOR (z wieloletnim doświadczeniem): czasopism (miesięczników i tygodników), monografii, albumów artystycznych i historycznych, książek poetyckich i prozy, biograficznych, antologii poetyckich, wademeków w kilku językach europejskich, biuletynów, prac naukowych i in.⇒⇒⇒⇒⇒⇒⇒⇒⇒⇒ NAGRODY: w ogólnopolskim konkursie Miesięcznika Kulturalnego „Arkusz” Poznań-Warszawa-Kraków-Wrocław, wydawanego przez Oficynę Wydawniczą „Głos Wielkopolski” (1996), oraz laur „Dziennikarskie Koziołki 2017” w Ogólnopolskim Konkursie Stowarzyszenia Dziennikarzy RP – dla swojej redakcji IMPRESJee.pl za wieloaspektowe realizacje.⇒⇒⇒⇒⇒⇒⇒⇒⇒⇒ NAUKA: Wiedzę akademicką zdobywała w Uniwersytecie im. A. Mickiewicza (UAM) oraz Akademii Ekonomicznej w Poznaniu (AE).
⇒⇒⇒⇒⇒⇒⇒⇒⇒⇒ Członkini m.in.: w latach 2005-2018 - Katolickiego Stowarzyszenia Dziennikarzy, w tym Zarządu Głównego; Związku Zawodowego Dziennikarzy (od 2001 r.), Klubu Aforystów przy WO ZLP, Klubu Literackiego „Dąbrówka”, Towarzystwa Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej...
⇒⇒⇒⇒⇒⇒⇒⇒⇒⇒ UPODOBANIA, POGLĄDY: Ideowiec - miłośniczka natury, harmonii, sztuk wszelakich, od wczesnej młodości zwolenniczka idei dialogu kultur i jej rozwoju.
