Nagrodę Nobla ustanowił jej fundator Alfred Bernhard Nobel, szwedzki przemysłowiec i wynalazca dynamitu. Jest ona przyznawana od 1901 r. (oprócz lat 1940-1942) przez Fundację, którą powołano 19 czerwca 1900 r. – po śmierci Alfreda Nobla i długich staraniach jego bratanka Emanuela Nobla i zaufanego współpracownika Regnara Sohlmanna. Laureaci są wyłaniani pośród kandydujących do niej, legitymujących się wybitnymi osiągnięciami w fizyce, chemii, fizjologii lub medycynie, literaturze, ekonomii (od 1968 r.) i zasługami dla pokoju. Pierwszymi jej laureatami (w 1901 r.) byli: założyciel Czerwonego Krzyża Jean Henri Dunant oraz Frédéric Passy, francuski ekonomista i polityk.
Nagroda nie jest przyznawana pośmiertnie, według przyjętej w 1974 roku zasady. Wcześniej jednak, w 1931 r., pośmiertnie otrzymał ją szwedzki poeta Erik Axel Karlfeldt oraz w 1961 r. Dag Hammarskjoeld – szwedzki dyplomata. A w tym roku wielki problem zaistniał w związku ze śmiercią laureata w dziedzinie medycyny Ralpha Steinmana – (jednego z trzech tegorocznych laureatów w tej dziedzinie) – trzy dni przed wręczeniem tej nagrody. Jednak zdecydowano, iż nagrodę Ralph Steinman otrzyma. W uzasadnieniu Fundacja podała m.in. że „przyznano ją w dobrej wierze, zakładając, że laureat żył”.
Nagroda obejmuje trzy formy: złoty medal, dyplom i kwotę pieniężną w wysokości 10 mln koron szwedzkich.
Królewska Szwedzka Akademia Nauk via Komisja Noblowska (jest ona także komisją tej uczelni) przyznaje Nagrody Nobla z chemii i fizyki. Akademia Szwedzka natomiast nominuje kandydatów do Nagrody Nobla z literatury. Nagrodę Nobla z medycyny i fizjologii przyznaje komitet Karolinska Institutet, czyli Instytutu Karolinska (uniwersytet medyczny w Solnej). Laureatów do Pokojowej Nagrody Nobla wyłania Norweski Komitet Noblowski (Den Norske Nobelkomite) w składzie 5-osobowym, ustanowionym przez norweski parlament. Nagroda z ekonomii jest wypłacana od 1968 r. przez Bank Szwecji, czyli spoza puli noblowskiej.
Pokojowe Nagrody Nobla wręcza norweski król – w Oslo, a pozostałe – król szwedzki, w Sztokholmie.
Polacy uhonorowani Nagrodą Nobla i nominowani. Zdobyli tę nagrodę: Henryk Sienkiewicz (1905 r.), Maria Skłodowska-Curie (1911 r.), Władysław Reymont (1924 r.), Czesław Miłosz (1980 r.), Lech Wałęsa (1983 r.), Wisława Szymborska (1996 r.). Laureatów – emigrantów czy też mających polskie pochodzenie jest znacznie więcej.
Polacy zaś, którzy nie zdobyli Nagrody Nobla, a byli do niej nominowani, to m.in.: Stefan Żeromski, Eliza Orzeszkowa, Zbigniew Herbert, papież Jan Paweł II, Tadeusz Mazowiecki i Leszek Balcerowicz.
Stefania Pruszyńska