Przytoczony w tytule publikacji fragment wypowiedzi polskiej noblistki Olgi Tokarczuk znajduję w jej specjalnym i poruszającym przemówieniu, które przygotowała na uroczyste pożegnanie zmarłej 23 sierpnia 2020 r. wybitnej literaturoznawczyni prof. Marii Janion, wielkiej postaci, wzoru i autorytetu dla pokoleń badaczek i badaczy. Treść przekazu Olgi Tokarczuk odczytała podczas ceremonii pogrzebowej przyjaciółka prof. Marii Janion – Kazimiera Szczuka. 

O. Tokarczuk zamieściła tę niezwykłą mowę pożegnalną ze wzruszającymi wyznaniami i wspomnieniami  na swoim profilu w Facebooku 4 września 2020 r.  Zwraca uwagę zawarta w tych treściach teza: 

„Największą chorobą naszych czasów stał się literalizm – tendencja do ograniczającej myślenie dosłowności. Pierwszym jej objawem jest brak zdolności do rozumienia metafory, potem pauperyzacja poczucia humoru. Towarzyszy jej skłonność do wydawania ostrych, pochopnych sądów, nie toleruje niejednoznaczności, nie rozumie ironii i – w końcu – powoduje powrót dogmatyzmu i fundamentalizmu” – Olga Tokarczuk 

W drugim akapicie przemówienia  pisarka nawiązuje  do skutków: 

„Literalizm nie rozumie ani literatury, ani sztuki i jest gotowy ciągle pozywać twórców do sądu za obrazę uczuć. Literalista bowiem w swoim upośledzeniu popada w zamęt emocjonalny, nie umiejąc umieścić tego, czego doświadcza, w jakimś szerszym, głębszym kontekście.

Człowiek cierpiący na literalizm widzi wszystko wyosobnione, bez kontekstów oraz relacji i na nieszczęście swoje, i innych, traci zmysł syntezy niezbędny do przeżywania świata w pełni i wielowymiarowo. Myślę, że w świecie znaków, sensów i fantazmatów rzadko mamy do czynienia z albo-albo. Tego nauczyłam się od Marii Janion” – Olga Tokarczuk 

Samo słowo: literalizm i znaczenie tego słowa sformułowane przez O. Tokarczuk: „tendencja do ograniczającej myślenie dosłowności” stanowią novum  − dotąd w polskich słownikach i encyklopedii nie istniało. Znany był i jest przysłówek: literalnie i przymiotnik: literalny. Słowo: literalnie jest pochodne od przymiotnika: literalny, który jest zapożyczeniem z  łacińskiego litterālis  i znaczy: dosłowne. Dosłowne czy dosłowność zaś jest tym wszystkim, co w języku odrzuca metaforykę i poetykę, które w wyrażaniu treści używają wielu środków stylistycznych.  

Stefania Pruszyńska