Przysłowia polskie pojawiły się po raz pierwszy w 1618 roku, podane w opracowanym i wydanym w Lubczy dwujęzycznym zbiorze polsko-łacińskim przez Salomona Rysińskiego pt. Proverbiorum Polonicorum. Termin: przysłowie w języku polskim zawdzięczamy Andrzejowi Maksymilianowi Fredrze, który zawarł je w swoim dziele Przysłowia mów potocznych (1658 r.), w takim zapisie i brzmieniu tłumacząc łacińskie: proverbium.
Słowo: przysłowie pojawia się nawet w Biblii: I dam je na utrapienie i na udręczenie wszystkim królestwom ziemskim, na hańbę i na przypowieść, i na przysłowie i przeklęctwo po wszystkich miejscach, do którychem je wygnał. W języku staropolskim przysłowie nazywano przypowieścią. Współcześnie w użyciu potocznym są stosowane zamiennie określenia: przysłowie, porzekadło, zwroty przysłowiowe, lecz nauka badająca te formy wskazuje ich różne znaczenia.
Z tysięcy polskich przysłów, spisywanych od wieków i gromadzonych w wielu wydawnictwach, tym razem wybrałam kilka nawiązujących do zimy.
Gdy nie wymrozi zima, nic nie zbierze sierpień −Oskar Kolberg w: Nowa księga przysłów polskich, praca zbiorowa pod red. Juliana Krzyżanowskiego, t. III, s. 873, PIW, Warszawa 1972, za: Oskar Kolberg, Przysłowia. Z rękopisów oprac. S. Swirko, w: Oskar Kolberg Dzieła wszystkie, Warszawa − Wrocław − Poznań 1961 − 1967. Wyd. fototypiczne na podstawie pierwodruku, t. LX 34, 1967.
Dłużej świat zima ziębi, niż lato zagrzewa − Oskar Kolberg w: Nowa księga przysłów polskich, praca zbiorowa pod red. Juliana Krzyżanowskiego, t. III, s. 873, za: Oskar Kolberg, Przysłowia. Z rękopisów oprac. S. Swirko, w: Dzieła wszystkie, Warszawa − Wrocław − Poznań 1961 − 1967. Wyd. fototypiczne na podstawie pierwodruku, t. LX 3, 1967.
Zima starym dokucza, a młodych naucza − Oskar Kolberg w: Nowa księga przysłów polskich, praca zbiorowa pod red. Juliana Krzyżanowskiego, t. III, s. 875, za: Oskar Kolberg, Przysłowia. Z rękopisów, oprac. S. Swirko, w: Dzieła wszystkie, Warszawa − Wrocław − Poznań 1961 − 1967. Wyd. fototypiczne na podstawie pierwodruku, t. LX 40, 1967.
Zima wszystko pustoszy, ale znowu za to, nagradzając wszystkiego, dodaje nam lato − Oskar Kolberg w: Nowa księga przysłów polskich, praca zbiorowa pod red. Juliana Krzyżanowskiego, t. III, s. 875, PIW, Warszawa 1972, za: Oskar Kolberg, Przysłowia. Z rękopisów, oprac. S. Swirko, w: Dzieła wszystkie, Warszawa − Wrocław − Poznań 1961 − 1967. Wyd. fototypiczne na podstawie pierwodruku, t. LX 45, 1967.
Zima jest zły gość: pustoszy spiżarnie − Oskar Kolberg, Nowa księga przysłów polskich, praca zbiorowa pod red. Juliana Krzyżanowskiego, t. III, s. 875, PIW, Warszawa 1972, za: Oskar Kolberg, Przysłowia. Z rękopisów, oprac. S. Swirko, w: Dzieła wszystkie, Warszawa − Wrocław − Poznań 1961 − 1967. Wyd. fototypiczne na podstawie pierwodruku, t. LX 31, 1967.
W zimie komin nam ojcem, fajerka matką, kożuch dobrodziej, a zapiecek chatką − Nowa księga przysłów polskich, praca zbiorowa pod red. Juliana Krzyżanowskiego, t. III, s. 874, PIW, Warszawa 1972.
W pierwszym tygodniu pogoda stała, będzie zima długo trwała − Nowa księga przysłów polskich, praca zbiorowa pod red. Juliana Krzyżanowskiego, t. III, s. 874, PIW, Warszawa 1972.
Gdy woda zimą w rzekach huczy, to na wiosnę mróz dokuczy − Jan Broda w: Nowa księga przysłów polskich, praca zbiorowa pod red. Juliana Krzyżanowskiego, t. III, s. 873, PIW, Warszawa 1972, za: Jan Broda, Przysłowia cieszyńskie. Rękopis z 1956 r. Archiwum NKPP.
Lód nie kryształ, choć świeci − Andrzej Chryzostom Załuski w: Nowa księga przysłów polskich, praca zbiorowa pod red. Juliana Krzyżanowskiego, t. II, s. 317, Warszawa 1970, za: Andrzej Chryzostom Załuski, Historia Starego i Nowego Testamentu według porządku chronologii zebrana, Warszawa 1789.
Tyle go obchodzić będzie, co zeszłoroczna zima¹ − Klemens Junosza Szaniawski w: Nowa księga przysłów polskich, praca zbiorowa pod red. Juliana Krzyżanowskiego, t. III, s. 463, PIW, Warszawa 1972, za: Klemens Junosza Szaniawski, Nowele i obrazki, t. VIII w: Klemens Junosza Szaniawski, Tanie wydawnictwo Dzieł wybranych, t. I − X, Warszawa 1899; Wybór pism w X tomach, Warszawa 1891 − 1896.
Podobne przysłowie jest znane i używane we Francji: Nie dba, nic go to nie obchodzi ². Pochodzi ono z wiersza Testament François Villona (ok. 1460 r.): Mais ou sont les neiges d`antan. Przywołuje je NKPP , t. III. s. 463.
Źródłem przytoczonych przysłów jest IV-tomowa Nowa księga przysłów polskich, praca zbiorowa pod redakcją Juliana Krzyżanowskiego, wybitnego badacza przysłów, paremiologa³, której poszczególne tomy Państwowy Instytut Wydawniczy wydał w latach 1969 − 1978 w Warszawie. Zespół redakcyjny tego wydawnictwa stworzył je w oparciu o dzieło Samuela Adalberga, dlatego Nową księgę przysłów polskich nazywa się też nowym Adalbergiem.
Wybrałam najstarsze wersje poszczególnych przysłów spośród uporządkowanych chronologicznie przez autorów tego wydawnictwa.
Stefania Pruszyńska
¹ Przysłowie, polskie w NKPP, t. I, s. 463.
² Przysłowie francuskie, NKPP, t. I, s. 463.
³ Paremiolog − badacz przysłów zajmujący się pochodzeniem, znaczeniami i porównywaniem przysłów różnych narodów.
Fot.: Pejzaż zimowy leśny, Dominik Golenia
Wszelkie prawa zastrzeżone