Do uczestnictwa w tegorocznej akcji Narodowego Czytania prezydent Andrzej Duda zachęcał w swoim liście: „(…) Spotkajmy się z rodzinami Bohatyrowiczów, Korczyńskich i innymi postaciami, wysłuchajmy ich rozmów o Polsce, ale też tych codziennych pogawędek »przy polskim stole«. Odkryjmy na nowo atmosferę tego dzieła, bogatą nadniemeńską przyrodę, wspaniałe pejzaże i krajobrazy. Przypomnijmy wreszcie ważne dziedzictwo Powstania Styczniowego, które powraca we wspomnieniach bohaterów i legendzie jako symbol i fundament narodowej pamięci i którego znaczenie jest istotne także dla innych narodów naszego regionu”.
Centralne czytanie, inicjujące tegoroczne wydarzenie, zainscenizowane tradycyjnie w otoczeniu bujnej zieleni Ogrodu Saskiego w Warszawie, otworzyli 9 września 2023 r. swoimi wystąpieniami prezydent Andrzej Duda z małżonką Agatą Kornhauser-Dudą. W słowie wstępnym Agata Kornhauser-Duda stwierdziła: „Już po raz dwunasty ta akcja czytelnicza połączyła Polaków na całym świecie. I jest to, moim zdaniem, największy sukces tej inicjatywy. Tegoroczna lektura »Nad Niemnem« to z pewnością najpopularniejsza książka Elizy Orzeszkowej, ale też najbardziej znane dzieło polskiej literatury. Jest to książka, która z powagą opowiada o tradycji, historii, ale nie brakuje w niej także elementów humoru i zabawnych sytuacji. Jest to lektura, na której wychowały się pokolenia Polaków. (…) „Nad Niemnem” to książka bardzo silnie zakorzeniona w krajobrazie Rzeczypospolitej. Eliza Orzeszkowa była bardzo związana ze swoją ziemią, Grodzieńszczyzną, a ta mała jej ojczyzna, to przede wszystkim piękne pejzaże, krajobrazy, przyroda. To dzieje polskiego ziemiaństwa, to wreszcie historia, tradycja, wiara i wspólne legendy, jak ta o Janie i Cecylii, które były przekazywane z pokolenia na pokolenie”.
Dzieło Orzeszkowej czytali artyści polskich teatrów: Izabella Bukowska, Ewa Domańska, Joanna Jeżewska, Kaja Kozłowska-Żygadło, Elżbieta Nagel, Iwona K. Pawlak (Justyna Orzelska w ekranizacji „Nad Niemnem”), Aleksandra Radwan, Lidia Sadowa, Piotr Bajor, Marek Barbasiewicz, Andrzej Ferenc, Wiesław Komasa, Szymon Kuśmider, Adam Marjański (filmowy Jan Bohatyrowicz z 1986 roku), Michał Mikołajczak, Marcin Przybylski, Przemysław Stippa, Krzysztof Szczepaniak, Mirosław Wieprzewski, Rafał Zawierucha, Jerzy Zelnik oraz Konrad Żygadło.
Liczne wątki powieści powiązane z muzyką, śpiewem, zainspirowały wokalistkę i konsultantkę muzyczną Ginę Komasę wraz z kompozytorem, pianistą, autorem piosenek i muzyki do spektakli, filmów, pokazów tanecznych, aranżerem i pedagogiem Dawidem Suleją Rudnickim oraz zespołem do stworzenia ilustracji muzycznej, która ubarwiła lekturę aktorską w Ogrodzie Saskim.
Widowisko wyreżyserował Janusz Kukuła, reżyser Polskiego Radia. Narodowe Czytanie w Ogrodzie Saskim transmitowano na antenie Polskiego Radia oraz na profilach facebookowych Kancelarii Prezydenta RP i Narodowego Centrum Kultury. Tę centralną akcję Narodowego Czytania wspierało Narodowe Centrum Kultury.
Eliza Orzeszkowa pisała „Nad Niemnem” od 1986 do 1887 roku. Powieść została wydana w 1888 roku. Zdobyła od razu uznanie recenzentów za liczne artystyczne i ideowe wartości, w tym opisy przyrody, prezentacje bohaterów, barwy obyczajowości XIX-wiecznej prowincji nad Niemnem, wątki historyczne i patriotyczne, które sprawiły, że nierzadko stawiano ją obok mickiewiczowskiego wzorca klimatów polskości, emanującego z treści i obrazowania „Pana Tadeusza”. Dzieło Orzeszkowej doczekało się dwóch realizacji filmowych: w 1939 r. i w latach 80.
Organizatorem Narodowego Czytania jest Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej. Pierwsza akcja w 2012 roku skupiła się na „Panu Tadeuszu” Adama Mickiewicza. W kolejnych czytano Aleksandra Fredrę (2013), „Trylogię” Henryka Sienkiewicza, „Lalkę” Bolesława Prusa, „Quo vadis” Henryka Sienkiewicza, „Wesele” Stanisława Wyspiańskiego, „Przedwiośnie” Stefana Żeromskiego, nowele (zbiór): Marii Konopnickiej, Elizy Orzeszkowej, Bolesława Prusa, Władysława Stanisława Reymonta, Henryka Rzewuskiego, Brunona Schulza, Stefana Żeromskiego, „Balladynę” Juliusza Słowackiego, „Moralność Pani Dulskiej” Gabrieli Zapolskiej i w ubiegłym roku 2022 − „Ballady i romanse” Adama Mickiewicza.
Stefania Pruszyńska
Tutaj dla Państwa, Drodzy Szanowni P.T. Czytelnicy udostępniam link do transmisji Polskiego Radia z centralnej akcji Narodowego Czytania 2023 dziewiątego września w Ogrodzie Saskim z udziałem Pary Prezydenckiej RP.
Nad Niemnem Eliza Orzeszkowa / Narodowe Czytanie 2023